In de toren van de Grote of Sint-Michaëlskerk hangt een dik touw waaraan je je kunt vastklemmen als je 57 ongelijke treedjes beklimt. De smalle wenteltrap eindigt op een schuin aflopende zolder. Daar staan twaalf schilderijen opgesteld.

Leden van de Oudewaterse teken- en schilderclub De Wilgenstreek hebben zich laten inspireren door het schilderij ”Beleg van Oudewater” van Dirck Stoop, dat in het Stadsmuseum (het Stadhuis uit 1588) hangt. In 1650 legde hij het beleg en de verwoestingen in olieverf vast op een doek van 4,78 bij 1,78 meter. Het gebeurde vaker dat een stadsbestuur een kunstwerk liet maken om de oorlogservaringen zichtbaar te houden.

De leden van De Wilgenstreek schilderden soldaten te paard, een slachtoffer van het bloedbad, een kanon, de Oranjeprins, en het Oudewater van vroeger en van nu.

Omsingeld

Oudewater is een sfeervol stadje, met monumentale straten, eeuwenoude trapgevels en bochtige waterlopen. Veel van dat fraais dateert van na het beleg en de moordpartij. De stad had zich in 1572 aangesloten bij de opstand tegen de Spaanse overheersing. Hij nam in dat jaar deel aan de Eerste Vrije Statenvergadering in Dordrecht, waar Willem van Oranje als stadhouder werd erkend.

Dat heeft Oudewater geweten. Al snel kwamen de Spanjaarden om het stadje te heroveren. De verrassingsaanval mislukte doordat de poorten snel waren gesloten.

Het bleef onveilig, en Oudewater kreeg ook nog te kampen met dijkdoorbraken en een pestepidemie. In 1575 leek de situatie beter. Het land bracht volop hennep –grondstof voor de touwproductie– en hooi op. Waarschuwingen van Willem van Oranje om de stad te beveiligen door dijken door te steken werden dan ook in de wind geslagen: dan zou de oogst verloren gaan. Hij adviseerde verder vrouwen en kinderen naar het veiliger Gouda te laten gaan, maar ook daaraan werd geen gehoor gegeven.

De gevolgen ondervond Oudewater toen er op 19 juli 1575 weer een Spaans leger voor de poorten verscheen. Er ging nog snel een bode naar de prins met het verzoek om hulp, maar het was te laat. De stad werd omsingeld.

Vrouwen en kinderen hielpen mee door stenen en brandende hoepels te gooien

Brand

Het duurde tot 6 augustus voordat de Spaanse kanonnen klaar waren om Oudewater te beschieten. Ze schoten een deel van de stadsmuur aan gort. De volgende dag bestormde de vijand de stad, die werd verdedigd door de schutterij en huursoldaten. Vrouwen en kinderen hielpen mee door stenen en brandende hoepels te gooien en door pek uit te gieten over de aanvallers.

De Spanjaarden die de stad wisten binnen te dringen, namen bloedig wraak. Ze ontzagen niemand, zelfs de roomse priesters en nonnen niet. Het Rijksmuseum in Amsterdam bezit een prent waarop is afgebeeld dat vluchtende burgers werden gedood.

Het Spaanse regiment raakte vervolgens slaags met Duitse huursoldaten die tijdens het plunderen ook een graantje probeerden mee te pikken. Tijdens de schermutselingen ontstond een brand die Oudewater grotendeels in de as legde. De overgebleven inwoners sloegen op de vlucht en keerden pas terug toen de Geuzen het stadje in november 1576 hadden heroverd.

De Spaanse troepen hadden Buren ingenomen en nu Oudewater. Dat smaakte naar meer. Schoonhoven was het volgende slachtoffer.

Herdenking

Het bloedbad van 7 augustus 1575 bleef een vurig litteken in de geschiedenis van het stadje aan de monding van de Lange Linschoten. Reeds in 1589 werd de ramp herdacht, en misschien al eerder. De herdenking van de Oudewaterse Moord behoort dan ook tot de oudste jaarlijkse herdenkingen in Nederland.

In de Grote Kerk is er zondag een herdenkingsdienst. Er wordt een nieuw monument onthuld. Oudewater staat er tegelijk ook bij stil dat het 760 jaar geleden stadsrechten kreeg.

De vijftiende-eeuwse hallenkerk heeft de aanval overleefd. De grafstenen in de vloer zijn van later datum: ze dateren uit het eind van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw.

Kerk en toren zijn in de zomermaanden van woensdag t/m zaterdag van 11.00-16.00 uur gratis toegankelijk. Het Stadsmuseum is op zaterdagmiddag open.