Hal Sosabowski is hoogleraar in Brighton, aan de Engelse zuidkust. Hij maakte grondig studie van het optreden van zijn overgrootvader tijdens Operatie Market Garden en houdt er al 25 jaar lezingen over. In de hoop op excuses en eerherstel.

Vrijdag sprak de Britse professor in het Oosterbeekse museum, bij de start van een tentoonstelling over zowel zijn overgrootvader, generaal-majoor Stanislaw Sosabowski, als diens zoon Stasinek, Hals grootvader. Stanislaw werd na de nederlaag van de geallieerden op de noordelijke Rijnoever ontslagen. Pensioen kreeg hij niet. Hij verdiende tot zijn 75e de kost als fabrieksarbeider in Londen.

Een tragisch verhaal, maar zijn achterkleinzoon weet het luchtig te houden. Hal Sosabowski is een vlotte spreker, die zijn betoog doorspekt met grappen. Hij beschrijft de populariteit van de bevelhebber bij zijn manschappen, maar verheelt niet dat Stanislaw een moeilijke man en een strenge vader kon zijn. De volgende generatie is erbij: Hals zonen zitten achter in de zaal, zijn dochtertje is in een hoek op de grond gezakt, verdiept in haar telefoon.

Ontvlucht

Hun vader schetst de levensloop van hun roemruchte voorvader. De geboorteplaats van generaal-majoor Sosabowski ligt nu in Oekraïne, want de grenzen van Polen zijn al vaak veranderd. Stanislaw was nog maar een jaar of twaalf toen zijn vader overleed. Zelf volgde hij een universitaire studie en schreef hij boeken. Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende Sosabowski in het leger. Hij was als officier in Warschau toen de Poolse hoofdstad in 1939 in Duitse handen viel.

Sosabowski ontvluchtte het land en ging via Hongarije en Italië naar Frankrijk. Toen de Duitsers dat land ook veroverden, kwam Sosabowski in Engeland terecht. Daar werd hij commandant van de Poolse Eerste Onafhankelijke Parachutistenbrigade.

De Polen hoopten te kunnen helpen bij de bevrijding van hun vaderland. Zover is het nooit gekomen. Wel werden ze in september 1944 ingezet toen de geallieerde troepen oprukten in Nederland. De Polen landden bij Driel en staken in rubberbootjes de Rijn over om de omsingelde Britten in Oosterbeek te hulp te schieten. Uiteindelijk moesten de bevrijders zich terugtrekken van de noordelijke Rijnoever.

Sosabowski was een koppige man die zijn mening niet onder stoelen of banken stak

Sosabowski kon met de Britse bevelhebbers niet altijd goed overweg. Zij probeerden hun falen op de Poolse parachutisten af te wentelen. Wie in het Airborne Museum de trappen afdaalt naar de expositie die daar tot 3 januari te zien is, kan op een van de tekstborden lezen wat daarbij een rol heeft gespeeld: „Sosabowski was een koppige man die zijn mening niet onder stoelen of banken stak. Van tevoren had hij zijn twijfels over Operatie Market Garden geuit en tijdens de gevechten volgde hij de bevelen van de Britse commandanten niet klakkeloos op als hij dacht dat er betere opties waren of zijn mannen onnodig risico’s zouden lopen.”

Koppig

Sosabowski kreeg ontslag. Hij heeft zijn vaderland nooit teruggezien, want daar heerste na de oorlog een communistisch regime. Het eerherstel in Polen en Nederland heeft hij niet meer meegemaakt. Koningin Beatrix reikte in 2006 de Militaire Willems-Orde uit aan de parachutistenbrigade en Sosabowski kreeg postuum de Bronzen Leeuw. De bijdrage van de Polen aan Market Garden wordt jaarlijks herdacht op het Polenplein in Driel. Sosabowski’s kleinkinderen hopen nog op excuses van het Verenigd Koninkrijk. Die kwamen er nog niet, al eren de Britten de inzet van de Polen wel op een plaquette die afgelopen september in Driel is aangebracht. Vorig jaar januari erkenden de Britten de moed van de Poolse parachutisten ook in een reactie van de regering nadat de burgemeesters van Arnhem, Ede, Overbetuwe en Renkum om eerherstel voor de Polen vroegen.

Het vaandel van de brigade maakt nu deel uit van de tentoonstelling ”Sosabowski: Een familie verdeeld door oorlog”. Die gaat ook over Sosabowski’s zoon Stasinek, die de oorlogsjaren in Polen doorbracht en tijdens de opstand van Warschau blind werd. Ondanks zijn handicap ging hij in Engeland als huisarts aan de slag „en leidde hij een vrolijk leven”.