Vrijwillig tandarts Lien Ay Tan haalt haar telefoon tevoorschijn. Ze toont een foto van een verwaarloosd gebit. Van de onderkaak is weinig over: een aantal zwarte stompen in vuurrood tandvlees. De rij boventanden is compleet, maar je hoeft geen tandarts te zijn om de gaten in de voortanden te zien. Tan veegt over het scherm en hetzelfde gebit verschijnt, ditmaal intact. „Mooi hè? Daar doen we het voor.”

Dat het verrichte werk van de vrijwillige en (bijna) gepensioneerde tandartsen wordt gewaardeerd, blijkt uit de Mondzorg Award, die de praktijk begin dit jaar won. Volgens de jury van de KNMT, de tandartsberoepsorganisatie, slaat de praktijk twee vliegen in één klap. Bij Nader Inzien gaat het tandartstekort tegen en biedt structurele mondzorg aan mensen met een laag inkomen.

Volgens initiatiefnemer Fiona Harmsen sluit het oordeel van de jury aan bij de missie van de praktijk. De cultuursocioloog groeide op in een tandartsenfamilie en als haar vader zijn pensioen aankondigt, vraagt ze hem naar zijn vervolgplannen. De bijna gepensioneerde tandarts geeft aan te willen blijven werken, maar dan voor mensen die het reguliere tarief moeilijk kunnen betalen. Zodoende ontstaat bij Harmsen het idee om een praktijk te openen die gratis structurele mondzorg biedt.

Geen rekening

Met hulp van haar vader brengt ze andere gepensioneerde tandartsen en tandtechnici samen, onder wie Tan. De praktijkruimte wordt beschikbaar gesteld door de oom van Harmsen, een tandtechnicus. Op het platteland van het Drentse dorpje Havelte opende de gratis tandartsenpraktijk begin vorig jaar haar deuren. Sindsdien werden ruim honderd patiënten op de turquoise tandartsstoel geholpen. Geen van allen ontvingen ze na afloop een rekening.

Toch maakt de praktijk kosten. Hoe worden de werkzaamheden dan betaald? De grootste financier is stichting Fonds NutsOhra (FNO), verklaart Harmsen. Dit vermogensfonds zet zich in voor de gezondheid van kwetsbare gezinnen en steunt initiatieven die hetzelfde doen. „Naast FNO zijn er andere stichtingen en bedrijven die hun steentje bijdragen. Zo heeft een bedrijf zijn software kosteloos beschikbaar gesteld.” De drie tandartsen, twee tandtechnici en één tandartsassistente, werken bovendien vrijwillig, hoewel de gepensioneerde tandarts het niet als werken ziet. „Ik ben hier aan het hobbyen.” De meeste instrumenten en materialen zijn daarnaast afkomstig uit de voormalige praktijken van de werknemers. Tan wijst naar de groene ladekasten. „Die komen uit mijn praktijk.”

Verstopstand

Een doorsneeafspraak kost de praktijk tussen de 500 en 1000 euro. Dit komt met name door de achterstallige gebitsverzorging waarmee patiënten bij de praktijk aankloppen, legt Harmsen uit. „In combinatie met een krappe financiële situatie weerhouden angst en schaamte die mensen om naar de tandarts te gaan. Ze staan echt niet te springen om hierheen te komen.”

Volgens de initiatiefnemer realiseren mensen met een gezond gebit zich niet hoe naar het is als iemand geen gezonde tanden heeft. „In de wachtkamer zie je mensen ineengedoken zitten. Het hele lichaam staat in verstopstand.” Tan knikt instemmend. „Mensen praten met hun hand voor hun mond om hun tanden te verbergen.” Door het gebit op te knappen ziet ze het zelfvertrouwen zichtbaar toenemen. „Een vrouw was zo blij met haar verbeterde gebit dat ze huilend in de stoel zat.”

Mensen konden in het begin niet geloven dat de behandeling gratis was, vertelt Harmsen. „Ik herinner me een vrouw die zich verward afvroeg of het wel klopte dat de behandeling gratis was. Zo ver is het recht op mondzorg dus afgezakt.” Ze is dan ook groot voorstander van terugkeer van mondzorg in de basisverzekering. „We zien mensen die de tandarts niet kunnen betalen als een groep van financieel kwetsbaren. Maar tot 2006 zaten deze mensen in het ziekenfonds, waardoor ze wel kosteloos naar de tandarts konden. Door het veranderen van overheidsbeleid en het zorgverzekeringssysteem heeft de maatschappij deze groep mensen zelf gecreëerd.”

„Angst, schaamte en bang voor de rekening”

Ze is tandarts, voert complexe wortelkanaalbehandelingen uit en is bestuurslid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Tandheelkunde (KNMT), de beroepsvereniging voor tandartsen. Ellemieke Hin zet zich in voor bereikbare mondzorg in Nederland.

1,4 miljoen mensen bezoeken Nederland minder dan eens per twee jaar de tandarts. Is mondzorg niet voor iedereen goed bereikbaar?

„Eigenlijk doet Nederland het qua tandartsbezoek relatief goed, vergeleken met andere landen. Zo’n 80 procent van de Nederlanders gaat met regelmaat naar de tandarts.

Daarbij zijn er altijd mensen die de tandarts niet bezoeken. Iemand is bijvoorbeeld bang voor de rekening. Maar geld is niet het enige issue. Vaak spelen angst en schaamte een rol, of ontbreekt het iemand aan vaardigheden die diegene nodig heeft om zorg te regelen in Nederland. Of stel, iemand heeft chronische pijn en kampt met flinke zorgen. Dan komt de mond op de laatste plaats. Althans, tot iemand flink last van zijn of haar gebit krijgt.”

Welke oplossingen zijn er om mondzorg voor elke Nederlander toegankelijk te maken?

„Geen tandarts bezoeken heeft vaak meerdere oorzaken. Alleen extra geld geven voor wie mondzorg mijdt, helpt niet. Je moet meer doen dan alleen geld beschikbaar maken: zorg dat de drempel voor de tandarts laag is.

In gesprekken met patiënten tijdens de Landelijke Tandartsdag vorig jaar, een initiatief waarbij mondzorgpraktijken vrijwillig hun deuren voor mensen met acute gebitsproblemen openen, merkte ik dat naast geld de drempel het onbekende is. Als ik dan de tijd neem voor een gesprek, neemt dat al veel bezwaren weg. Een mevrouw vertrok na de eenmalige behandeling: „Hartelijk dank, ik ga meteen op zoek naar een tandarts.”

Er rust een taboe op geldzaken. Als ik, of je vaste behandelaar, weet dat een bepaalde behandeling belangrijk is voor jou als persoon en je mondgezondheid, dan kan een oplossing zijn de behandeling in termijnen te betalen. Ik had patiënten die in twee jaar hun rekening betaalden; elke maand een tientje. Dan levert de tandarts eigenlijk een rentevrije lening. Dat staat vast niet op de gevel van de tandarts, maar velen maken wel zo’n betaalafspraak. Sommige behandelingen worden, uit een soort barmhartigheid, ook sporadisch kosteloos uitgevoerd.

Maar dat is natuurlijk geen structurele oplossing. Daarom pleit onder meer de KNMT voor een landelijke uniforme regeling voor financieel kwetsbare mensen. Want mondzorg moet voor iedereen toegankelijk zijn.”

De tandartspraktijk ”Bij Nader Inzien” biedt gratis mondzorg aan gezinnen met een laag inkomen en won hier onlangs een prijs voor. Wat denkt u van dit initiatief?

„De praktijk lost niet alleen kiespijn op, maar zorgt er op de lange termijn ook voor dat iemand weer een tandarts durft te bezoeken. Dat maakt het initiatief mooi en uniek. Dan bouw je hopelijk vertrouwen op met je patiënt, waardoor ook zorgkosten naar beneden gaan.

Mensen die namelijk regelmatig een mondzorgpraktijk bezoeken, hebben uiteindelijk lagere zorgkosten dan iemand die alleen voor spoed een tandarts bezoekt. Bij een spoedgeval heeft iemand mogelijk een ingewikkelde behandeling nodig. En wie alleen bij een acute klacht gaat, denkt geld te besparen, maar is onder de streep meer kwijt. Net als een tuin: als je die netjes onkruidvrij houdt, hoef je maar af en toe te schoffelen. Als je nooit de tuin onderhoudt, moet je na verloop van tijd flink snoeien.

Ook handelt de praktijk ”Bij Nader Inzien” op basis van vertrouwen als het over de financiën van een patiënt gaat. Dat is fantastisch. Als een patiënt zegt: ik heb er moeite mee om de rekening te betalen, wordt niet gevraagd of iemand bijvoorbeeld nog spaargeld heeft.”

Sinds de opening van tandartspraktijk ”Bij Nader Inzien" in Havelte zijn ruim honderd patiënten gratis geholpen. beeld Peter Wouda Persbureau Noordoost

De praktijk won onlangs de KNMT Mondzorg Award, een van de Apollonia Awards van de beroepsvereniging voor tandartsen. De jury prijst de inzet van gepensioneerde tandartsen en het steuntje in de rug voor wie vanwege financiële belemmeringen een tandartsbezoek vermijdt. beeld Peter Wouda Persbureau Noordoost 

Sinds de opening van tandartspraktijk ”Bij Nader Inzien" in Havelte zijn ruim honderd patiënten gratis geholpen. beeld Peter Wouda Persbureau Noordoost

De praktijk won onlangs de KNMT Mondzorg Award, een van de Apollonia Awards van de beroepsvereniging voor tandartsen. De jury prijst de inzet van gepensioneerde tandartsen en het steuntje in de rug voor wie vanwege financiële belemmeringen een tandartsbezoek vermijdt. beeld Peter Wouda Persbureau Noordoost 

Sinds de opening van tandartspraktijk ”Bij Nader Inzien" in Havelte zijn ruim honderd patiënten gratis geholpen. beeld Peter Wouda Persbureau Noordoost

De praktijk won onlangs de KNMT Mondzorg Award, een van de Apollonia Awards van de beroepsvereniging voor tandartsen. De jury prijst de inzet van gepensioneerde tandartsen en het steuntje in de rug voor wie vanwege financiële belemmeringen een tandartsbezoek vermijdt. beeld Peter Wouda Persbureau Noordoost