Vrijheid kan tot tirannie leiden

Deze visie ontwikkelde de Franse socioloog A. de Tocqueville ruim anderhalve eeuw geleden. Dr. J. W. Kirpestein borduurde er vanmorgen in Nijkerk op voort tijdens een predikantenconferentie die was belegd door de Confessionele Vereniging in de Nederlandse Hervormde Kerk en de Vereniging Confessioneel Gereformeerd Beraad. Hij sprak over “Vrijheid, gezag en democratie”. Dr. Kirpestein plaatste zichzelf voor de vraag of de vrijheid wel kan bestaan in het gezagsvacuüm, het waardevacuüm dat zij schept. „Tekent zij niet haar eigen doodvonnis?”

Een mens zonder geloof liep volgens Tocqueville groot gevaar in blinde gehoorzaamheid te vervallen. Geloof is voor hem niet het je tevreden stellen met oppervlakkige religieuze formules, met uitschakeling van de eigen oordeelsvorming. Geloof moet juist de vrijheid van oordeelsvorming stimuleren. Het is een uitdrukking van een verbondsrelatie, van woord en antwoord. Kennis van de waarheid is, aldus nog steeds Tocqueville, relationeel.

Verlies
De Franse socioloog waarschuwde in zijn dagen al voor de gevaarlijke keerzijde van de democratie. Volgens hem kan deze juist leiden tot een verlies van vrijheid. Dat gebeurt wanneer de mens zich niet meer verplicht voelt aan samenleving en maatschappij. Hij is enkel gericht op de bevrediging van zijn privé-leven en is tevreden zolang de zittende overheid in staat is de materiële voorwaarden daarvoor te scheppen.

Maar wat gebeurt er als een regering niet meer bij machte is om aan de bevredigingsbehoefte te voldoen, als het economische tij keert? Wie garandeert dan dat de burger zijn vrijheid niet geheel opoffert aan de ideologie en de machthebber die hem brood en spelen belooft, maar in ruil daarvoor zijn totale gehoorzaamheid eist? Zo'n burger is niet meer gewend door te vragen naar de geloofspapieren van een dergelijk bewind. Tocqueville zag een zacht soort tirannie opdoemen in de democratische samenlevingen.

Dr. Kirpestein vindt dat de analyse van Tocqueville veel elementen bevat die juist heden ten dage zeer herkenbaar zijn. De predikant acht het mogelijk dat in de toekomst de tirannie een nieuwe gestalte aanneemt. Hij ziet in gedachten een ontelbare massa van in alle opzichten gelijke mensen die heel egocentrisch bezig zijn met het rusteloos najagen van de onbeduidende burgerlijke genoegens. Hun bestaan wordt begrensd door eigen persoon en belangen. Boven al deze egocentrische individuen torent een enorm bevoogdend machtsapparaat als enige instantie die hun welzijn garandeert en hen van de wieg tot het graf begeleidt.

Fluwelen slavernij
De hoogste bestuursinstantie begint met ieder individu aan haar macht onderdanig te maken. Wanneer dat proces naar haar zin is voltrokken, maakt zij zich meester van de samenleving als zodanig. Zij overkoepelt die met een net van ingewikkelde, gedetailleerde verordeningen, waardoor zelfs de meest originele, wilskrachtige geesten ingesponnen en met de grote massa gelijkgeschakeld worden. Daarbij wordt de persoonlijke energie van mensen niet zozeer vernietigd, veronderstelt dr. Kirpestein, maar juist ingeschakeld en gemanipuleerd. Het gaat dan om een fluwelen slavernij, die kan samengaan met sommige uiterlijke vormen van vrijheid.

In hoeverre hebben wij in de kerken de echte religie ingeruild voor de fluwelen handschoen van allerlei systemen, waarin ieder zijn eigen waarheid of aanval op die waarheid heeft? zo vroeg de predikant uit Kampen aan het slot van zijn lezing.