Zorgen om de zondag
als dag van God

DEN HAAG – Voor een christen die hecht aan de zondag als rustdag wordt het steeds moeilijker op de arbeidsmarkt. Het begint al bij zijn sollicitatie, maar ook als werknemer kan hij worden geconfronteerd met zondagsarbeid, zo blijkt uit een onderzoek van de RMU. De Tweede Kamer reageert verdeeld op de onderzoeksresultaten.

In de afgelopen jaren nam de zondagsarbeid snel toe. Als oorzaak wijst RMU-directeur P. Schalk optwee in 1996 ingevoerde wetten die een enorme invloed op de Nederlandse samenleving hebben gehad. „De Arbeidstijdenwet opende de mogelijkheid tot het werken op de eerste dag van de week, terwijl de Winkeltijdenwet als aanjager voor het werken op zondag diende.”

De Arbeidstijdenwet, waardoor bedrijven hun personeel gemakkelijker op flexibele tijden kunnen laten werken, en de Winkeltijdenwet, die zorgde voor een verruiming van de openingstijden in de avond en op zondag, hebben een enorme invloed gehad op de Nederlandse samenleving. Veel winkels zijn inmiddels zondags open en mede daardoor is de druk op onder meer voedingsmiddelen- en transportbedrijven toegenomen om ook op de eerste dag van de week te gaan werken. De ontwikkeling draagt bij aan het ontstaan van een 24-uurseconomie.

Gewaarschuwd
Bij de discussies een paar jaar geleden over de invoering van beide wetten heeft de RMU sterk gewaarschuwd voor de nadelige gevolgen. „Wij hebben steeds gezegd dat christelijke werknemers en sollicitanten die hechten aan de zondag als rustdag, hierdoor in de problemen zullen komen. Toen was de reactie dat het wel mee zou vallen. In de afgelopen jaren werd echter al duidelijk uit signalen van leden en uit CAO-overleg bij bedrijven dat het steeds moeilijker wordt. Helaas blijkt nu uit ons onderzoek dat het probleem inderdaad snel groter wordt”, aldus Schalk.

Ook SGP-kamerlid Van den Berg wijst erop dat zijn fractie de huidige ontwikkelingen aan heeft zien komen. „In debatten met de vroegere minister van Economische Zaken, Wijers, hebben wij vaak gewaarschuwd voor het ontstaan van een 7x24-uurseconomie. Dat bezwaar werd echter nonchalant van tafel geveegd. Toch wordt onze angst door de feiten steeds meer bevestigd. Je vraagt je af in hoeveel bedrijven onze kinderen straks nog aan de slag kunnen.”

Uit het RMU-onderzoek komt naar voren dat 25 procent van de ondernemingen zondags werkt, terwijl 3 procent dat de komende jaren denkt te gaan doen. Bovendien blijkt dat steeds meer bedrijven van sollicitanten eisen dat ze op de eerste dag van de week bereid zijn te werken. Voor de nieuwe Arbeidstijdenwet van kracht was, was dat bij 14 procent het geval, maar drie jaar na de invoering is dat cijfer al gestegen tot 27 procent. Verder blijkt dat nog eens 23 procent van de ondernemingen verwacht dat zij in de toekomst van sollicitanten zullen eisen dat zij bereid zijn om zondags te werken.

Onthutsend
Het onderzoek moet volgens RMU-directeur Schalk iedereen te denken geven. „De zondag moet worden besteed in dienst van de Heere, maar als je dan ziet hoe geweldig deze dag is aangetast en uitgehold, is dat onthutsend en onthullend. Ik heb de indruk dat ook velen in de gereformeerde gezindte de afgelopen tijd dachten dat het wel meeviel, maar nu blijkt uit de gegevens dat het harder gaat dan menigeen heeft vermoed.”

De perspectieven op de arbeidsmarkt voor jongeren worden door de barrières rond de zondagsarbeid steeds somberder, stelt Schalk. „Dat geldt te meer daar 32 procent van de bedrijven die zondags werken niemand van het personeel daarvan vrij wil stellen.” De RMU-directeur erkent dat het in sommige branches (chemische industrie bijvoorbeeld) niet meer dan logisch is dat men van het personeel eist dat het op zondag werkt, „maar dat neemt niet weg dat in deze discussie het respect voor gewetensbezwaarden centraal dient te staan.”

Die insteek kiest ook RPF-leider Van Dijke. „Kennelijk is er in bijvoorbeeld de middenstand geen plaats meer voor een substantieel deel van de bevolking, namelijk hen die tegen zondagsarbeid zijn.” Van Dijke is absoluut niet verrast door de uitslag van het RMU-onderzoek. „Eigenlijk wisten we dit wel. Dat neemt niet weg dat het goed is dat het verschijnsel zo exact mogelijk in kaart wordt gebracht.”

Voor de RPF-leider is duidelijk dat de in 1996 door de Tweede Kamer aangenomen Arbeidstijdenwet mede debet is aan de nu ontstane situatie. Hij wil binnen het kamergebouw op zoek gaan naar medestanders om de wet, die op het gebied van zondagsarbeid „niet goed” is, aan te passen. „Maar het zal heel moeilijk zijn om hiervoor bij de grote fracties gehoor te vinden.”

Contractvrijheid
Van Dijkes verwachting blijkt uit te komen voorzover het VVD en PvdA betreft. VVD-woordvoerder Blok geeft aan dat voor zijn fractie de vrijheid van godsdienst weliswaar belangrijk is, maar dat de VVD daarnaast de contractvrijheid hoog in het vaandel heeft staan. „Wat ons betreft staat er al te veel over de zondag in de Arbeidstijdenwet.” Zijn collega, PvdA-kamerlid Bussemaker, heeft meer begrip voor de moeilijke positie waarin gewetensbezwaarde werknemers kunnen geraken. „De Arbeidstijdenwet is er primair gekomen om de werknemer te beschermen, en dat moeten we wel waarmaken.” Voor haar staat echter nog lang niet vast dat het RMU-onderzoek een exact beeld geeft van de situatie in de maatschappij. „Het onderzoek roept bij mij nog te veel vragen op. Om welke sectoren gaat het nu vooral? Praten we bij al die mensen die op zondag zouden moeten werken voor een deel ook over artsen? Of zelfs over dominees? Dat zou de cijfers wel in een ander licht plaatsen.”

Minimalistisch
Bij D66-kamerlid Bakker, vice-voorzitter van zijn fractie en destijds woordvoerder in het debat over de Arbeidstijdenwet, vindt RMU-directeur Schalk opvallend véél gehoor voor zijn klachten. Bakker: „Ik ben altijd al van mening geweest dat het punt van zondagsarbeid in de Arbeidstijdenwet minimalistisch geregeld is. Werkgevers behoren in mijn visie niet te vragen naar de christelijke achtergrond van de sollicitant, zoals ze ook niet behoren te vragen of een vrouw zwanger wil worden. Het antidiscriminatiebeginsel is wat mij betreft van toepassing op welk kenmerk dan ook.”

De D66'er wil zich de komende maanden gaan wijden aan een initiatiefwetsvoorstel tot aanpassing van de Arbeidstijdenwet. „In die initiatiefwet wil ik de individuele gewetensbezwaarde beter beschermen. In de Arbeidstijdenwet is weliswaar geregeld dat sociale partners of ondernemingsraad zondagsarbeid kunnen tegenhouden, maar er is niets geregeld voor het geval een individu in de problemen raakt.” Bakker wil zijn initiatiefwet niet op zondagsarbeid alleen richten. „Joden moeten in principe op de sabbat vrij kunnen krijgen, moslims op hun feestdagen.”

Signaal
Hoewel verschillende politieke partijen, met uitzondering van RPF, SGP en D66, zuinig reageren op het onderzoek, hoopt RMU-directeur Schalk dat ze gaan beseffen dat Nederland te ver is doorgeschoten. „De resultaten zijn toch een duidelijk signaal. Ik hoop dat er een moment van bezinning komt, al verwacht ik zeker niet dat alles wordt teruggedraaid. Dit onderzoek lost de problemen niet op, maar het maakt wel beter zichtbaar wat er in onze maatschappij aan de hand is.”

De RMU wil de komende tijd proberen de problemen rond de zondagsarbeid op de agenda te krijgen van de fracties in de Tweede Kamer en van de werkgevers en vakbonden. Schalk hoopt dat het lukt. „Bijvoorbeeld PvdA-fractievoorzitter Melkert heeft een paar jaar geleden in zijn hoedanigheid als minister van Sociale Zaken in paars I beloofd dat we bij hem moeten aankloppen als we aan kunnen tonen dat mensen in de problemen komen. Ik ga ervan uit dat hij zich aan zijn afspraak houdt.” Ook is de RMU-directeur blij met de steun van vice-fractievoorzitter Bakker van D66.

Levensheiliging
Ook RPF-fractievoorzitter Van Dijke zal het initiatief van Bakker van harte steunen. Tegelijkertijd vindt hij dat „we ons in eigen kring ook moeten blijven bezinnen op de positie van de zondag in een geseculariseerde samenleving. Op dit terrein zijn er intrigerende vragen te stellen. Was een christen in, laat ik zeggen het jaar 200, die op zondag gewoon zijn werk deed, een minder christen dan wij? Doet een christen in China die op zondag werkt, minder aan levensheiliging dan wij? Ik wil maar zeggen: we moeten op problemen van onze tijd geen antwoorden blijven vanuit een tijd die reeds lang vervlogen is. Ik weet dat twintig jaar geleden nog mensen van het avondmaal geweerd werden omdat ze op zondag werkten. Het is zeer de vraag of je dat in een niet-christelijke samenleving nog kunt doen.”

Het aan de orde stellen van de problematiek van de zondagarbeid bij bedrijven zal volgens Schalk niet gemakkelijk gaan. „Vaak proef je irritatie als de christelijke beginselen naar voren worden gebracht. Over meningsverschillen over lonen en dergelijke wordt heel zakelijk gesproken, maar als het gaat over onze principes bemerk je nogal eens weerstand.”

Vanuit ons hart
Ondanks de aversie is het opkomen voor de zondag als rustdag „waar dat mogelijk en wenselijk is” toch van het grootste belang, benadrukt Schalk. „Niet dat de mens de dag des Heeren kan beschermen, maar christenen hebben hierbij wel een taak. De RMU-directeur geeft aan dat het uitleggen van de zondagsheiliging aan anderen niet eenvoudig is. „We moeten in begrijpelijk Nederlands kunnen verwoorden waar het ons om gaat. Als het goed is, doen we dit niet alleen met ons verstand, maar vanuit ons hart. Dan pas is het onderwerp zondagsarbeid levend en hebben we echt zorg om de dag des Heeren.”