Laatste bericht van
een volkerenmoordenaar

Beroemd of berucht –of het nu gaat om de autobiografie van Nelson Mandela of om het ”Groene Boekje” van de Libische kolonel Gaddafi–, op een of andere manier voelen bekende persoonlijkheden een dringende behoefte hun ideeën of persoonlijke ervaringen op schrift te stellen. Ook Adolf Eichmann, een van de belangrijkste organisatoren van de holocaust, vertrouwde zijn gedachten aan het papier toe. Het was een haastklus, want de nazi schreef zijn memoires in de dodencel, kort voor hij aan een Israëlische galg zou sterven.

Zijn dood betekende het einde van een man die de dood van miljoenen Joden op zijn geweten heeft. Hij trad in 1934 op 28-jarige leeftijd tot de beruchte Sicherheitsdienst (SD) van Himmler toe. Nauwelijks een jaar later was de voormalige handelsreiziger verantwoordelijk voor „Joodse vraagstukken” op het SD-hoofdkwartier in Berlijn. Hij maakte zich Hebreeuws en Jiddisch eigen en bracht in 1937 een kort bezoek aan Palestina om de mogelijkheden voor gedwongen emigratie van Duitse Joden te bekijken.

Duivelse strategie
Eichmann stapte vervolgens over naar de SS, waar hij tot de rang van kolonel opklom. In december 1939 kreeg hij de leiding over afdeling IV B4 van de Gestapo. In de zes jaar daarna werd zijn kantoor het centrum van de „Eindoplossing van het Joodse probleem”. Op zijn kenmerkende bureaucratische manier en met koelbloedige efficiëntie ontwikkelde de Duitser een duivelse strategie om voorgoed met de Joden af te rekenen. Door zijn toedoen brachten duizenden smerige veewagons hun onschuldige en angstige lading naar de vernietigingskampen. De uitbreiding van Auschwitz was grotendeels zijn werk.

Zelfs toen in 1944 de oorlog voor Duitsland slecht begon te verlopen en reeds onderhandelingen met de Geallieerden gaande waren, zette Adolf Eichmann zijn gruwelijke werk met onverminderde energie voort. Hij negeerde een order van Himmler om geen mensen meer te vergassen. Begin 1945 kon hij aan zijn superieuren melden dat circa zes miljoen Joden waren geëxecuteerd.

Na de overgave van nazi-Duitsland in 1945, arresteerden de Geallieerden Eichmann, evenals vele andere oorlogsmisdadigers. Hij slaagde er in 1946 echter in uit een Amerikaans kamp te ontsnappen en vluchtte naar Zuid-Amerika. Jarenlang leek het erop dat hij zijn sporen voorgoed had uitgewist. Tot de herfst van 1957 aanbrak. De Mossad kreeg een tip dat de voormalige SS'er in Argentinië was gesignaleerd. De gevreesde Israëlische geheime dienst begon direct een uitgebreid en minutieus onderzoek. Uiteindelijk wisten Joodse agenten de nazi in Buenos Aires op te sporen. Een met zorg uitgekozen team ontvoerde hem en bracht hem in 1960 per vliegtuig naar Israël.

In Jeruzalem begon vervolgens het spraakmakende Eichmann-proces. Van april tot december 1961 stond het brein achter de holocaust terecht voor de ogen van een volk dat hij volledig had willen uitroeien.

Ondraaglijk
De emoties liepen bij tijd en wijle hoog op. De voormalige Israëlische premier Golda Meïr schreef later in haar autobiografie: „Zo lang als ik leef zal ik nooit vergeten hoe ik in elkaar gedoken in de rechtszaal zat te luisteren naar het relaas van overlevenden. Veel van mijn vrienden hadden de kracht om het proces elke dag bij te wonen, maar ik moet toegeven dat ik maar twee keer ben geweest. Er zijn niet veel dingen die ik in mijn leven uit de weg ben gegaan, maar deze levende getuigenissen van marteling, vernedering en dood –gedaan in de kille aanwezigheid van Eichmann zelf– waren letterlijk ondraaglijk voor me.”

Op 2 december 1961 spraken de Israëlische rechters het doodvonnis over Adolf Eichmann uit. „Misdaden tegen het Joodse volk en tegen de mensheid”, luidde het oordeel. Een halfjaar later, op 31 mei 1962, stierf de voormalige SS'er aan de galg.

In de twee jaar die hij in de Ramleh-gevangenis in Tel Aviv doorbracht, tekende Eichmann zijn memoires op. De 1300 pagina's, volgekrabbeld in zijn typische, hoekige handschrift, vormen grotendeels een herhaling van het getuigenis dat hij tijdens de rechtszaak gaf. Hij houdt vol dat hij maar een onbetekenend persoon uit het middenkader was die slechts bevelen van hogerhand opvolgde. Verder geeft hij een gedetailleerde beschrijving, chronologisch en per land, van de nazi-politiek ten opzichte van de Joden.

Geheimhouden
Staatsadvocaat Gideon Hausner adviseerde de toenmalige premier David Ben-Goerion de documenten geheim te houden. De vellen papier verdwenen vervolgens in de Joodse nationale archieven. Deze week besloot het Israëlische ministerie van Justitie echter de memoires vrij te geven. Israëlische en Duitse geleerden zullen de aantekeningen van Eichmann van voetnoten en commentaar voorzien en als wetenschappelijke uitgave publiceren.

De beslissing maakt een eind aan een slepende discussie over openbaarmaking van het manuscript. Historici hebben jarenlang voor inzage in de archieven gepleit, ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek. De familie Eichmann eiste de stukken als „erfstuk” op. Tegenstanders, zoals advocaat Amos Hausner, stelden zich echter op het standpunt dat de stukken geheim moeten blijven omdat ontkenners van de holocaust ze zouden kunnen misbruiken.

„De regering wilde aanvankelijk de memoires niet vrijgeven omdat ze bang was dat publicatie het effect van het proces zou verminderen. Eichmann mocht niet na zijn dood nog een extra mogelijkheid tot verdediging krijgen”, zegt Tom Segev, een bekende Israëlische historicus en publicist, die al jaren toegang tot de bewuste documenten probeert te krijgen. „Dat argument is nu niet meer geldig. Toch wees de overheid jaar na jaar elk verzoek tot openbaarmaking af. Jeruzalem is er bijzonder op gebrand dat andere landen hun archieven openstellen, terwijl het zelf zaken geheim houdt.”

Absurd
Segev vindt het absurd dat Duitse wetenschappers de documenten eerst onder handen zullen nemen. „Ze behandelen deze zaak alsof die nog van belang is voor de Israëlische staatsveiligheid. Het is niet aan de staat Israël om voetnoten toe te voegen waarin staat waar Eichmann liegt en waar niet.” De Israëlische angst dat de aantekeningen een nieuw licht op de holocaust zullen werpen, is volgens de historicus totaal ongegrond. „Eichmann heeft tijdens zijn proces tot in detail beschreven hoe de deportatie en vernietiging van Joden in zijn werk ging. Deze documenten zullen daar niets aan toevoegen. Bovendien, door ze weg te stoppen, zorgt de regering alleen maar voor meer twijfel en geheimzinnigheid.”

Een van de weinige geschiedkundigen die de Eichmann-memoires ooit onder ogen hebben gehad is prof. Yehuda Bauer, directeur van het Yad Vashem holocaustmuseum in Jeruzalem. „Ik heb ze twee uur lang doorgebladerd, behoorlijk oppervlakkig dus”, vertelt hij telefonisch. „Het zijn ongeveer 1200 tot 1300 handgeschreven vellen, heel moeilijk te lezen. Ik moet eerlijk zeggen dat ik het nogal saai vond. Hij herhaalt dingen die we allang wisten, zoals de bewering dat hij slechts een klein radertje in de nazi-machine was. Verder heeft hij wat filosofische overdenkingen toegevoegd.”

„De historische waarde ligt niet in de feiten die Eichmann meedeelt”, vervolgt de Joodse hoogleraar. „Het belang –als dat er al is– vormt misschien het inzicht dat we in de geest van een leugenaar en moordenaar zouden kunnen krijgen. Maar dat zal zich pas bewijzen als de aantekeningen zijn gepubliceerd en bestudeerd.”

Segev sluit zich bij die redenering aan: „Ik zou vooral in zijn psyche, zijn emotionele beweegredenen en motivatie geïnteresseerd zijn. Laten we niet vergeten dat deze man het centrum vormde van een van de meest duivelse theorieën uit de geschiedenis van de mensheid.”

Niet gelukkig
Ook Duitse historici hebben jarenlang voor openbaarmaking van de Eichmann-memoires geijverd. „Alles wat we uit die periode aan materiaal kunnen krijgen is belangrijk, hoewel ik niet geloof dat dit manuscript veel nieuws zal opleveren”, zegt Wolfgang Scheffler, emeritus hoogleraar aan het Centrum voor antisemitismeonderzoek van de Technische Universiteit in Berlijn. De wetenschapper woonde in 1961 als waarnemer voor het ministerie van Buitenlandse Zaken van de bondsrepubliek het proces in Jeruzalem bij.

Niet iedereen is even gelukkig met het vrijgeven van de aantekeningen. Michel Friedman van de Centrale Joodse Raad in Duitsland vindt dat de documenten in een veilig archief moeten blijven, waar ze eventueel wel door het publiek kunnen worden bekeken. Overdracht aan de familie Eichmann wijst hij resoluut van de hand. „Het gaat hier om de negatieve handelwijze van een mens die de geschiedenis van de mensheid heeft veranderd. Dit is geen privé-aangelegenheid waarop nabestaanden aanspraak kunnen maken.”

De nabestaanden van de SS-kolonel hebben herhaaldelijk om teruggave van de memoires gevraagd. Afgelopen week schreef een advocaat in Mannheim, in opdracht van Eichmanns oudste zoon Dieter, een brief aan de Israëlische procureur-generaal Elyakim Rubinstein, waarin hij de originele papieren als „erfstuk” opeist.

Dieters jongere broer, Ricardo Eichmann, is tevreden met een afschrift van de documenten. „Het manuscript moet voor het publiek toegankelijk zijn. Als ik het krijg, moet er ook een kopie naar een archief in Duitsland. Wie dan het origineel heeft en wie de kopie, is mij om het even”, aldus de Duitse archeoloog, die benadrukt dat hij voor zichzelf spreekt en niet voor de familie.

Ook Tom Segev pleit voor teruggave van de 1300 pagina's aan de familie. „Men moet het aan hen geven, evenals ze hun de bril en schoenen van Eichmann hebben overhandigd. Daarnaast is het natuurlijk belangrijk dat een afschrift in een openbaar archief terechtkomt.”

Ludwigsburg
Jeruzalem is niet de enige plaats waar aantekeningen van de beruchte SS'er liggen opgeslagen. Het centrale bureau voor opsporing en vervolging van nazi-misdaden in Ludwigsburg bij Stuttgart beschikt al meer dan dertig jaar over 127 handgeschreven vellen van Adolf Eichmann, zo bleek deze week. De Duitse krant Die Welt publiceerde de afgelopen dagen gedeelten uit de documenten.

Overigens verklaarde prof. Evjatar Friesel van het Israëlische staatsarchief gisteren dat de door Die Welt gepubliceerde memoires al eerder gedeeltelijk openbaar gemaakt zijn in een boek dat tien jaar geleden is uitgegeven.

„Mijn memoires”, zo staat er op de eerste bladzijde van het nauwelijks leesbare manuscript. Gedetailleerd beschrijft de Jodenjager enkele van zijn operaties en de situatie in de concentratiekampen. Hij eindigt met: „Adolf Eichmann, 16 juni 1960.” Alle pagina's dragen het opschrift ”Office 06” van de Israëlische politie.

Duitse deskundigen zijn er nog niet uit hoe de papieren in Ludwigsburg zijn terechtgekomen en welk verband zij met de documenten in het Joodse staatsarchief hebben. „Het enige dat ik me kan voorstellen is dat een van onze toenmalige proceswaarnemers de stukken heeft meegebracht. Vervolgens moeten ze hier zijn opgeslagen. Historici hebben er blijkbaar nooit het belang van ingezien”, verklaarde procureur-generaal Willi Dreßen tegenover Die Welt.

De Jeruzalemse holocaustonderzoekster Leni Yahil heeft de originele aantekeningen ingezien. „De 127 pagina's zijn mogelijk Eichmanns eerste aanzet tot de uitgebreide versie van zijn memoires. Tevens kan het zijn voorbereiding op de rechtszaak zijn geweest.”

De onduidelijkheid rond de twee manuscripten zal in elk geval binnen afzienbare tijd verdwijnen. De geplande publicatie van de stukken zal historici in staat stellen een vergelijkend onderzoek te doen.

Ruim 37 jaar na de executie van de gevreesde nazi en meer dan een halve eeuw na de gruwelijke massamoord op zes miljoen Joden geeft Israël de memoires aan de openbaarheid prijs. Prof. Wolfgang Scheffler: „Ook al zouden deze documenten bepaalde onthullingen bevatten, dan nog zullen ze Eichmanns aandeel in de holocaust in geen geval relativeren. Integendeel.”