Mbeki moet Zuid-Afrika
definitief omvormen

Hoe volgt iemand een 'heilige' op? Tenminste, zo beschouwen velen in Zuid-Afrika en de rest van de wereld Nelson Mandela, die een klein wonder verrichtte door het land tegen de verwachting van veel opiniemakers in, in vreedzame banen te leiden. Mandela's belangrijkste boodschap, ook de afgelopen vier jaar als president, was de verzoening tussen blank en zwart.

Mbeki's belangrijkste taak zal daarom transformatie zijn, het definitief omvormen van Zuid-Afrika tot een staat waarin blank en zwart niet alleen gelijke rechten hebben, maar tevens gelijke kansen. Dat is geen gemakkelijke taak, aangezien hij om die doelstelling te bereiken enkele privileges van de blanken moet afschaffen. Anderzijds moet hij daarbij uitkijken blanken op de langere termijn niet tot tweederangsburgers te degraderen. Dat is een vrees die bij veel blanken bestaat.

Belangrijk voor Mbeki is, zoals hij het noemt, de Afrikaanse “renaissance”. Dit houdt in ervoor te zorgen dat Zuid-Afrika en Afrika in de toekomst zowel politiek als economisch serieus worden genomen door de westerse wereld. En dan niet op basis van liefdadigheid, maar vooral op grond van kracht en economische macht.

Ambassadeur
Mbeki werd geboren op 18 juni 1942 in Transkei, in de huidige provincie Oost-Kaap. Zijn vader Govan was een vooraanstaand leider van de Zuid-Afrikaanse Communistische Partij (SACP), de alliantiepartner van het ANC, en bracht evenals Mandela jarenlang in de gevangenis door.

De jonge Thabo vertrok in 1962 naar Groot-Brittannië, waar hij aan de Universiteit van Sussex economie studeerde. In Moskou volgde Mbeki een militaire opleiding. In 1971 begon de aanstaande Zuid-Afrikaanse president een nieuwe baan als secretaris van de revolutionaire raad van het ANC in Lusaka, Zambia. Drie jaar later trouwde hij met Zanele Dlamini. In 1978 werd Mbeki de politiek secretaris en vertrouweling van de toenmalige ANC-president Oliver Tambo, die in 1993 overleed.

Later werd Mbeki een soort rondreizend ambassadeur voor het ANC en speelde hij een belangrijke rol in de toenadering tussen zijn partij en de toenmalige Zuid-Afrikaanse regering van de Nationale Partij (NP). In 1990 vloog hij aan het hoofd van de ANC-onderhandelingsdelegatie terug naar Zuid-Afrika, 28 jaar nadat hij zijn vaderland had verlaten. Vier jaar later werd Mbeki gekozen tot vice-president van het ANC, vorig jaar volgde de benoeming tot president van de organisatie, waarmee hij tot feitelijke opvolger van Nelson Mandela werd gekozen. Volgend jaar worden in Zuid-Afrika tussen mei en juli, een datum is nog niet bekend, algemene verkiezingen gehouden. Mandela kondigde al aan met pensioen te gaan.

De afgelopen vier jaar runde Mbeki in feite al de Zuid-Afrikaanse regering. President Mandela vervulde voornamelijk een ceremoniële functie, hoe belangrijk dan ook. Mandela deed zijn uiterste best de blanken gerust te stellen met uit te leggen dat ze onderdeel zijn van het nieuwe Zuid-Afrika.

Veel blanken en zwarten vragen zich af wat voor een soort president Mbeki zal worden. De aanstaande president geeft weinig interviews en laat slechts zelden een kijkje in zijn privé-leven toe. Zelfs voor veel zwarten is Mbeki een onbekende. Als wordt gevraagd wat Mbeki als president zal gaan doen, halen de meesten hun schouders op. Veel zwarten hadden liever Cyril Ramaphosa als Mandela's opvolger gezien. Hij is de vroegere vakbondsleider en ANC-topman tijdens de meerpartijenonderhandelingen voor Zuid-Afrika's nieuwe constitutie in 1993. Mandela wees echter Mbeki als zijn opvolger aan. Ramaphosa stapte inmiddels uit de politiek en koos voor een carrière in het bedrijfsleven.

Toespraken
De bewering dat mensen zo weinig weten over Mbeki is niet altijd terecht. Zo houdt hij regelmatig toespraken over de toekomst van Zuid-Afrika. Of, zoals hij het noemt: een handhaafbare sociale, economische en culturele renaissance – de Afrikaanse renaissance dus. Onlangs werden 42 van zijn toespraken gebundeld in het boek “Africa – the time has come”.

Het boek werd twee weken geleden met 5000 exemplaren uitgebracht op de Zuid-Afrikaanse boekenmarkt voor de non-fictie. De drukpersen draaien weer, want de hele oplage is inmiddels uitverkocht. Een aantal maanden terug werd in Zuid-Afrika een commissie opgezet, bestaande uit 'wijzen', om verder invulling te geven aan de gedachte van de Afrikaanse renaissance. Opvallend genoeg maakt geen enkele blanke deel uit van de commissie. Ook op Mbeki's uitgebreide vice-presidentskantoor met ruim 130 medewerkers was tot voor kort geen blanke te bespeuren.

Mbeki heeft de neiging alles te willen controleren. Hij omringt zich over het algemeen met capabele, maar weinig charismatische medewerkers. Daarom is hun loyaliteit tegenover Mbeki hoog, ze danken hun carrière tenslotte aan hem. Tevens ziet hij kritiek op zijn medewerkers of politieke bondgenoten onmiddellijk als een persoonlijk aanval en een poging hem pootje te haken. Zo noemde hij critici van de militaire inval in buurland Lesotho „tegenstanders van de democratie in Zuid-Afrika”. En toen een medewerker van een bekende politieke denktank, Idasa, een regering onder Mbeki omschreef als wellicht minder democratisch, werd de instelling direct als een „groep charlatans” afgeschilderd.

Sommige analisten zien eveneens Mbeki's poging tot een unificatie tussen het ANC en de Inkatha Vrijheidspartij (IFP) van Mangosuthu Buthelezi als een verdere aanwijzing dat de aanstaande president niet van oppositie houdt. Zo'n gedachte botst weer met Mbeki's oproep aan de Namibische president Nujoma om er na twee presidentstermijnen mee op te houden. Nujoma wil eigenlijk een derde termijn als president, terwijl dat volgens de Namibische grondwet constitutioneel niet mogelijk is.

Mbeki's openlijke oproep is ongewoon in Afrika, waar leiders er niet om bekendstaan elkaar in het openbaar te corrigeren. Verder wil juist Mbeki in Congo de rebellen nadrukkelijk aan de onderhandelingstafel met president Kabila krijgen om tot verzoening te komen. Kabila en zijn Afrikaanse bondgenoten, zoals Angola en Zimbabwe, voelen niets voor zulke gesprekken met wat zij noemen „agenten van Rwanda en Uganda”.

Nederland
Op economisch vlak staat Mbeki een vrijemarkteconomie voor. Hierdoor is hij vooral geliefd in de Verenigde Staten, waar vice-president Al Gore als een persoonlijke vriend geldt. Ook Mbeki's relatie met de Britse premier Tony Blair is meer dan alleen zakelijk. Opmerkelijk genoeg lijkt Mbeki weinig belangstelling te hebben voor Nederland, toch een land dat het voortouw nam in de antiapartheidscampagne in de jaren zeventig en tachtig.

De aanstaande president kan meedogenloos uitvallen tegen „luie” onderwijzers, de vakbonden en zelfs de communistische partij. Mbeki wil tevens een harde aanpak van de corruptie. Probleem is dat hij berichten over corruptie van zijn ministers en politieke medewerkers onmiddellijk ziet als een persoonlijke aanval en die daarom meestal negeert. Hij wordt daarom wel eens met de vroegere Amerikaanse president Richard Nixon vergeleken. Ook Nixon was een man die achter elke boom een vijand bespeurde en politieke besluiten daarom liever in achterafkamertjes nam.

Anderzijds is Mbeki duidelijk een intelligente en ontwikkelde leider. Of, zoals Robert Schrire, hoogleraar politieke studies aan de Universiteit van Kaapstad het zegt: „Veel zal ervan afhangen hoe Mbeki's intellect zich zal verhouden tot zijn minder prettige kanten”.

Mbeki's taak zal niet makkelijk zijn, want hem wacht de missie Zuid-Afrika als land te transformeren. Die zal moeten samenvallen met het afronden van Mandela's zelfopgelegde taak tot verzoening. Veel blanken hebben zich geestelijk verzoend met de zwarten, maar nog niet in het hart. Racisme onder blanken tegenover zwarten blijft een bekend fenomeen.

Schrire wijst tevens op de verrassingen die voormalige Zuid-Afrikaanse presidenten het volk voorschotelden. „Zo dacht iedereen dat P. W. Botha openheid zou brengen. Maar hij sloot de deur naar hervormingen. F. W. de Klerk werd daarentegen als een conservatief beschouwd, maar vervolgens onderhandelde hij de overgang naar een zwart meerderheidssysteem. Dus wie weet heeft Mbeki eveneens enkele verrassingen voor Zuid-Afrika in petto”.