Architect van de Killing Fields

RIJSWIJK – Pol Pot, de gisteravond overleden schimmige leider van de Rode Khmer, regeerde bijna vier jaar lang over Cambodja. Zijn boerenrevolutie in 1975 en zijn schrikbewind in de jaren erna kostte aan mogelijk drie miljoen mensen het leven. Tussen een kwart en eenderde van de bevolking kwam om. De naam Pol Pot –zijn echte naam was Saloth Sar– zal voor altijd verbonden blijven aan de “killing fields”, een van de vreselijkste massamoorden in de geschiedenis.

Pol Pot kwam in 1975 aan de macht, nadat zijn Rode Khmers de hoofdstad Phnom-Penh waren binnengetrokken en de door de Verenigde Staten gesteunde republiek van Lon Nol opzij hadden geschoven. Het Jaar Nul ging van start. Onmiddellijk begon “Broeder Nummer 1”, zoals Pol Pot zich liet noemen, zijn desastreuze experiment met het absolute communisme.

Cambodja moest het land worden van “de nieuwe mens”. Geld werd afgeschaft en de hoofdstad gewapenderhand ontvolkt. Vele bejaarden, vrouwen en kinderen overleefden de lange voettocht naar het platteland en het harde leven in de collectieve boerengemeenschappen, een eufemisme voor werkkampen, niet.

Om de nieuwe mens te maken wilde Pol Pot de bevolking ontdoen van alle corrumperende, veelal buitenlandse, invloeden. De jacht werd ingezet op intellectuelen. Iedereen die een andere taal sprak –en dat waren er velen in de voormalige Franse kolonie– of die zelfs maar een bril droeg, moest eraan geloven.

Geen cultus
Anders dan bij Mao in China en Kim Il-sung in Noord-Korea, was er rond Pol Pot geen persoonlijkheidscultus. Weinig Cambodjanen wisten wie hij was. Zij kenden hem alleen als Broeder of Oom Nummer 1. Ook noemde hij zichzelf de Authentieke Cambodjaan. Bij het leger van de Khmers had hij een code: 87.

Aanvankelijk bestond er in sommige linkse kringen in Europa nog bewondering voor het geldloze en gelijkheid nastrevende „Democratische Kampuchea”. De film The Killing Fields uit 1984 hielp de sympathisanten voorgoed uit de droom.

Pol Pot werd waarschijnlijk op 19 mei 1928 in een redelijk welvarend boerengezin in Kompong Thom geboren. In zijn jeugd was hij een tijd leerlingmonnik. Hij werkte in een pagode in Phnom-Penh, waar familieleden deel uitmaakten van het huishouden van de koninklijke familie. Op een beurs van het koloniale bestuur studeerde hij korte tijd in Frankrijk, waar hij zich aansloot bij studenten die de marxistische revolutie bestudeerden. Hij zakte voor zijn tentamens, raakte het recht op zijn beurs kwijt en keerde terug naar huis.

In Cambodja ontwikkelde hij ondergrondse activiteiten nadat het land in 1953 onafhankelijk werd. Hij stond mede aan de basis van de communistische partij, waarvan hij in 1963 secretaris-generaal werd. In de tussentijd werkte hij als leraar aardrijkskunde, geschiedenis en ethiek op een particuliere school. Ex-leerlingen omschrijven hem als plezierig, bescheiden en beleefd, charismatische kwaliteiten die Cambodjanen zeer waarderen.

Nadat de autoriteiten de jacht op hem hadden geopend, vluchtte hij in 1963 de jungle in en dook hij onder bij de primitieve stammen van de Khmer. Hier moeten zijn ideeën over een ideale boerensamenleving zijn ontstaan.

In zijn grootheidswaanzin voerde de Cambodjaanse Nummer 1 aanvallen uit op Vietnam. Hij was ervan overtuigd dat zijn „krijgers” het buurland gemakkelijk konden verslaan. Eind 1978 had de Vietnamese regering in Hanoi er genoeg van en viel het leger Cambodja binnen. Pol Pot werd uit de hoofdstad verdreven. Hij moest zich met zijn strijders terugtrekken in het oosten van het land.

Vanuit de jungle bleef de Rode Khmer de regering in Phnom-Penh bestoken. Zelfs na de terugtrekking van Vietnam en de door de VN georganiseerde verkiezingen in 1993, waar de beweging op het laatste moment niet aan meedeed, bleven de „boerenstrijders” angstaanjagende tegenstanders.

Showproces
Langzaam maar zeker kalfde de interne steun voor Pol Pot echter af. Steeds meer Rode-Khmerleiders liepen met duizenden strijders over naar de regering. Daarbij schoven zij de schuld voor de genocide steevast in de schoenen van Broeder Nummer 1. De regering was bereid zich met alle Rode Khmers te verzoenen, behalve met Pol Pot en Ta Mok, zijn eenbenige opperbevelhebber.

Vorig jaar juli veroordeelden de Rode Khmers hun vroegere leider in een showproces tot levenslange gevangenisstraf. In oktober liet hij zich interviewen door de Amerikaanse journalist Nate Thayer. De beelden van een oude, zieke en gebroken man gingen de hele wereld over.

Pol Pot zei in het interview dat de schattingen van twee miljoen slachtoffers zwaar overdreven waren. „Kijk naar mij, ben ik een wilde?” vroeg hij zich hardop af. Hij gaf wel toe dat zijn beweging fouten had gemaakt. Ook bekende hij de moord op zijn vroegere minister van defensie Son Sen en diens familie. Die moord vorig jaar juni was de aanleiding voor ander Khmer-leiders als de “slachter” Ta Mok en Khieu Sampan om zich tegen Pol Pot te keren.