Soeharto's Nieuwe Orde
is hopeloos verouderd

Liem Soei Liong, onderzoeker bij de Indonesische organisatie voor mensenrechten Tapol in Londen, meent stellig van niet. „Bezien vanuit het bestaande politieke systeem –Soeharto's Nieuwe Orde– hebben de leiders van Golkar geen andere keuze dan hem naar voren te schuiven. Die partij is een creatie van hemzelf, dus die kan niet anders doen dan hem hoog houden”.

De bejaarde president voor de zevende achtereenvolgende keer kandidaat stellen is ook een kwestie van verlegenheid. De president blijft immers zwijgen over een opvolger. Dat is niet iets nieuws onder de Javaanse zon, aldus Liem. „Op Java hadden heersersfamilies meestal een kortstondig bestaan omdat men geen traditie van opvolging kende. Opvolging werd nóóit binnen het bestaande politieke systeem geregeld. De meeste vorsten werden op een gegeven moment 'van buiten' afgezet of gedood. Soeharto's voorganger, Soekarno is het zo vergaan (door toedoen van Soeharto), en ook de huidige president zal daarop geen uitzondering vormen – alle regelingen van Golkar ten spijt”.

Het naar voren schuiven van Soeharto door Golkar heeft nog een andere reden, meent de Indonesische oud-journalist Jusuf Isak uit Jakarta. Want zelfs al zou de president willen opstappen, dan zal zoiets zomaar niet gaan. „Vergeet niet dat hij in de dertig jaar dat hij aan de macht is loyaliteit heeft moeten kopen van generaals, ambtenaren en invloedrijke figuren in het zakenleven. Juist deze mensen zullen hem dwingen aan te blijven, want zodra Soeharto wegvalt zijn ook zij nergens meer. Het is dus niet alleen Soeharto, maar een machtige kliek om hem heen die het oude politieke systeem in stand wil houden”.

Sociale onrust
De vraag is alleen of dat ook zal lukken nu de economische malaise het land stevig in haar greep heeft. Vorige week duikelde de waarde van de roepia ten opzichte van de dollar dramatisch (tegenover een dollar staat momenteel 10.000 roepia), en mede daardoor zijn talloze bedrijven in financiële problemen geraakt. Van de ruim 280 beursgenoteerde bedrijven zouden er op basis van deze koers zeker 260 bankroet gaan, omdat ze hun in dollars uitstaande schulden niet meer kunnen betalen. Boven op de miljoenen burgers die al werkloos zijn geworden, zullen er nog heel wat volgen! En dat gebeurt op een moment dat de prijzen voor de eerste levensbehoeften al de pan uitrijzen (rijst met maar liefst eenderde van de oude prijs). Massale paniekinkopen met als gevolg lege winkels en nog meer paniek als resultaat zullen de kosten van levensonderhoud nog verder doen oplopen, en tevens de onrust onder de bevolking aanwakkeren.

Liem verwacht dat die sociale onrust er uiteindelijk toe zal leiden dat het oude systeem dat Golkar en Soeharto in stand proberen te houden toch zal worden opengebroken. De steun van hun grote beschermer, het leger (Abri), zal dan immers gaan afbrokkelen. „Zodra demonstraties en rellen zich op drie, vier plaatsen tegelijk gaan voordoen is het leger nergens meer”. Jusuf legt uit dat juist daarom de radicale oppositie in het land „het best vindt” dat Soeharto zo koppig aanblijft, omdat alleen op díe manier de massa kan worden georganiseerd. „Het volk wordt zo nóg meer aangewakkerd tot massale actie! Dát Soeharto nog altijd sterk staat, komt vooral omdat de oppositie nog zwak en nauwelijks georganiseerd is”.

Mét het aanblijven van Soeharto zal de onrust onder de bevolking alleen maar toenemen, is de overtuiging van de twee Indonesische waarnemers. Zowel onder de bevolking als onder buitenlandse investeerders heerst immers een diep wantrouwen tegenover het bejaarde staatshoofd. Liem: „Iedereen weet gewoon dat Soeharto's tijdperk voorbij is. Dat vertrouwen kan onmogelijk hersteld worden. Híj is het obstakel voor economisch herstel”.

Geen vertrouwen
Jusuf: „Het IMF stelt als voorwaarden voor financiële steun onder meer het opruimen van corruptie en het doorzichtiger maken van het economische leven, maar hoe kan dat onder leiding van Soeharto? Híj is de man die achter de meeste van die misstanden zit!”

Liem: „In Zuid-Korea hadden ze het geluk dat er ten tijde van de economische crisis verkiezingen waren. Nu zit daar een nieuwe president (Kim Dae Jung) en is het er in politiek opzicht tot rust gekomen, zodat met wat meer vertrouwen de economie kan worden aangepakt. Maar in Indonesië is dat politieke vertrouwen helemaal weg. Toen Soeharto vorige week de begroting aankondigde, kelderde de roepia van 5000 naar 8000 (in waarde ten opzichte van de dollar). Maar toen deze week bekend werd dat president Clinton vijf minuten met Soeharto had gesproken, ging de koers gelijk weer wat omhoog! Men heeft kennelijk meer vertrouwen in Clinton dan in Soeharto. Alles wat hij zegt of doet wordt door de bevolking gewantrouwd”.

Ook Liem heeft alle reden om de president te wantrouwen wat zijn belofte om alsnog aan de IMF-eisen te voldoen betreft. „Ook in Indonesië spreekt men wel van een 'tijgereconomie'. Het probleem met Soeharto is dat hij boven op die tijger zit; hij kan er niet af, want dan wordt hij door die tijger verslonden. Concreet: hij kan niet terugtreden of drastische hervormingen doorvoeren, omdat hij dan de enorme zakelijke belangen van hemzelf, zijn familie en de kliek rondom hen moet opgeven. Vergeet niet dat al zijn zes kinderen multimiljonairs zijn met belangen in alle sectoren van de economie. Vrijwillig vertrek van Soeharto wordt alleen dán waarschijnlijk als daar garanties tegenover staan dat díe belangen ongemoeid worden gelaten”. Voordat hij opstapt, wil hij zekerheid dat hij en zijn familie daarna met rust worden gelaten en dat hun rijkdommen niet worden aangetast. Maar níemand kan natuurlijk zoiets garanderen”.

Hoeveel tijd is Soeharto nog gegund om aan te blijven? Groeiende sociale onrust zal hem op niet al te lange termijn dwingen alsnog terug te treden, zo verwachten Liem en Jusuf. Misschien is alleen al de ángst voor geweld voldoende om binnen het oppermachtige leger de neuzen in één richting te krijgen en achter de schermen aftreden te eisen. Riskeert Indonesië daarmee niet een geweldig bestuursvacuüm, dat de chaos verder zal aanwakkeren?

Alternatieven
Liem denkt van niet, want er zijn diverse levensvatbare alternatieve scenario's denkbaar. „Een mogelijkheid is dat vice-president generaal Tri Sutrisno als staatshoofd wordt aangesteld, terwijl Soeharto op de achtergrond een rol blijft spelen”. Er bestaat echter grote twijfel of de kleurloze Sutrisno ten tijde van grote sociale onrust als stromannetje van Soeharto zal worden geaccepteerd. In zo'n geval maakt 'oppositieleidster' Megawati Soekarnoputri meer kans, denkt Liem. „Zelfs Soeharto zou haar, de leider van de nationalistisch-christelijke PDI, tot plaatsvervangend president kunnen benoemen zodra duidelijk wordt dat de toestand voor hemzelf onhoudbaar wordt”.

Een andere constructie, die al door een aantal moslimleiders naar voren is gebracht, is een “nationale commissie ter redding van het vaderland”. Een soort 'zakenkabinet' dus, dat in afwachting van algemene verkiezingen orde op zaken moet stellen.

Vooral van die laatste variant verwacht Liem veel in de nabije toekomst. De leiders van de twee grootste moslimorganisaties in Indonesië, Abdoelrachman Wahid (Gusdur voor ingewijden) van de NU (Nahdlatul Ulama, 35 miljoen leden) en Amien Raïs van de Muhammadyah-beweging (28 miljoen aanhangers) hebben inmiddels krachtig van zich laten horen. Zij waren het die begin deze week openlijk Soeharto opriepen tot aftreden. Kennelijk ruiken ze hun kansen.

Liem: „Gusdur en Amien Raïs zijn buiten het politieke systeem dat Soeharto om zich heeft gebouwd de enigen die nu al een stevige achterban hebben en de massa's bij grote onrust in de hand kunnen houden. Zij zijn daarom ook de enigen die een alternatief kunnen bieden. Ik heb er veel vertrouwen in dat ze die kans zullen aangrijpen”. Ze hebben ook goede opvattingen over hoe je een rechtvaardige samenleving moet opzetten, meent Liem. „Ik denk ook dat er hoe langer hoe meer samenwerking zal komen tussen de NU, de Muhammadya en de rooms-katholieken en protestanten (waaronder Megawati's PDI). Vlak voor nieuwjaar hebben ze met elkaar een bijeenkomst gehad en daar is een hele goede verklaring uit voortgekomen, waarin een soort alternatief model voor het post-Soeharto-tijdperk werd geformuleerd”.