Knallende ruzie om het patent op radio

Zendtriode.  beeld Wikimedia, Masaki Ikeda

Radio is niet meer weg te denken uit het dagelijks leven. Na het eerste Nederlandse radioprogramma honderd jaar geleden heeft dit communicatiemiddel een hoge vlucht gemaakt. Lucht- en scheepvaart, wegverkeer en huishoudens maken er volop gebruik van. Minder bekend is dat radio begint met een knallende ruzie tussen de uitvinders.

Radio is geen Nederlandse uitvinding. Ze staat op het conto van de Kroaat Nikola Tesla. Om radioverkeer mogelijk te maken is werkende zend- en ontvangstapparatuur nodig. Een microfoon maakt eerst van geluid een elektrisch signaal. Vervolgens verandert een zogeheten oscillator het elektrische signaal in een radiofrequentie, die daarna door een antenne wordt uitgestraald. Een ontvangstantenne vangt het signaal op en wekt er een elektrisch signaal mee op. Via een versterker wordt het geluid ten slotte hoorbaar met een luidspreker.

Rokende puinhoop

Tesla’s eerste demonstratie loopt echter uit de hand. Wanneer hij in 1895 radiosignalen wil versturen, vat zijn zendapparaat vlam. Zijn werkruimte verandert in een rokende puinhoop. Concurrent Guglielmo Marconi (1874-1937) heeft meer succes. Enkele maanden na Tesla’s mislukte proef maakt hij een radioverbinding over een afstand van enkele kilometers.

Het lukt Marconi in 1901 een morsebericht over de Atlantische Oceaan te sturen. Is Marconi daarmee de uitvinder van radio? Niet helemaal. Zo is de oscillator een uitvinding van Tesla waarvan Marconi dankbaar gebruikmaakt. Een ingenieur wijst Tesla daarop. „Het lijkt erop dat Marconi het idee van jou heeft.” Tesla reageert schouderophalend. „Marconi is een beste man. Hij gebruikt slechts zeventien patenten van mij.”

Beer los

Maar wanneer Marconi er in 1909 de Nobelprijs voor Natuurkunde voor ontvangt, is de beer los. Tesla reageert woedend. Pas in 1943 –maanden na zijn overlijden– krijgt Tesla uiteindelijk het cruciale patent toegewezen op de uitvinding van de radio.

Niet gehinderd door deze ruzie pioniert in Nederland de Fries Hanso Schotanus à Steringa Idzerda met radio. Hij weet tijdens de Utrechtse Jaarbeurs in februari 1919 een afstand van 1200 meter te overbruggen. Het is een mirakel; zelfs koningin Wilhelmina komt luisteren. Idzerda heeft al eerder samen met gloeilampenfabriek Philips zogeheten de zendtriodebuis uitgevonden. De eerste versie kan morseseinen versturen, maar een verbeterde versie zelfs gesproken woord en muziek.

Door die vinding kan Idzerda in de NRC van 5 november een spektakel aankondigen: een ”Radio Soireé-Musicale”. Vanuit Den Haag verzorgt hij de dag erna de eerste publieke Nederlandse radio-uitzending. Daarna volgen honderden uitzendingen, tot zijn faillissement op 11 september 1924. De Hilversumse Nederlandsche Seintoestellen Fabriek (NSF) neemt daarna de publieke omroeptaak over.