Patrick Nullens: theoloog van samenwerking

Patrick Nullens. beeld ETF

Samenwerking is op het lijf van prof. dr. Patrick Nullens geschreven. „Als we ergens terrein verliezen, dan is het daar waar we te weinig moed hebben gehad om dingen samen te doen.” Hij nam donderdag afscheid als rector van de Evangelische Theologische Faculteit (ETF) in Leuven.

Sinds 1983 is zijn leven –met tussenpozen als legerpredikant en voorganger– verweven met de ETF. Het is niet overdreven om hem het publieke gezicht van de faculteit te noemen. De meestal goedlachse rector is niet het prototype van een verstrooide kamergeleerde. Hij is een theoloog van de praktijk, met veel feeling met kerk en samenleving.

Nullens maakte recent veel mee in zijn persoonlijke leven. Enkele weken geleden verloor hij zijn zoon Sam. „Hij kwam op 25-jarige leeftijd om tijdens een auto-ongeluk in Nederland. Hij was op slag dood. Ik probeer weer de draad op te pakken, maar dat gaat nog langzaam.”

Professionalisering

Nullens groeide op in de Rooms-Katholieke Kerk. Op achttienjarige leeftijd kwam hij tot geloof, mede door het lezen van de Amerikaanse cultuurcriticus Francis Schaeffer. „Daar leerde ik dat je pas echt mens wordt via het geloof in Jezus Christus.”

Prof. Nullens is twee perioden rector geweest van de ETF, met een onderbreking van drie jaar. Onder zijn rectoraat ontwikkelde de ETF zich van een hbo-opleiding naar een universitaire faculteit. „We hebben een proces van professionalisering, academisering en internationalisering meegemaakt. We moesten keuzes maken van de overheid. Het was een moeilijke periode om deze principiële keuzes voor onze achterban en bestuur duidelijk te maken. De identiteit van Bijbelgetrouwheid was de doorgaande lijn, en dat gaf rust en consensus.”

De ETF staat voor een combinatie van evangelisch en reformatorisch. Waarom?

„Als je hier in België een theologische faculteit van de grond wilt tillen, kun je niet in je eigen denominatie blijven zitten. Veel van de discussies en kwesties over kerk en geloof zijn voor ons gevoel heel Nederlands. Daar heeft een Afrikaan geen verhaal bij, en hopelijk maken wíj daar ook geen verhaal van. Reformatorisch en evangelisch vinden elkaar in een op Christus gericht geestelijk leven, een combinatie van spiritualiteit en ervaring van de eenheid in Christus.”

Er is verschil tussen doctrine en opinie, zo legt Nullens uit. „Dogma en doctrine vormen de kern van de aanbidding. Je aanbidt Christus als Heer, je leeft in verbondenheid met de Drie-eenheid, gelooft in de verzoening door het kruis, en dat alles is de kern van je spiritualiteit. Dat verbindt met elkaar.

Daarnaast heb je opinies, die niet onbelangrijk zijn. Maar het blijven wel opinies. Je moet keuzes maken als kerk, bijvoorbeeld over wel of geen vrouw in het ambt. Een theologische faculteit is bij uitstek de plaats waar je opinies met wederzijds respect aan de orde kunt stellen.”

Als rector was hij daar heel gevoelig voor: mensen zoeken die niet alleen theologisch en wetenschappelijk bekwaam zijn maar die ook in staat waren om in een setting van wederzijds respect te functioneren. „Ik ben voorzichtig met mensen die hun leerstoel invullen met een specifieke dogmatische kleur. Dan krijg je iemand die een achterban vertegenwoordigt, een prototype van – vul zelf maar in. We hebben er heel sterk op gelet dat we geen hokjesfaculteit worden. Je mag af en toe best zeggen wat je kleur is, maar je kunt hier niet als een soort ambassadeur van een kerkelijke stroming functioneren.”

De vrouw in het ambt is dus geen twistpunt?

„Beide opinies zul je hier vinden, voor en tegen. Studenten zullen hierover heel verschillende meningen horen, dat lijkt me logisch. Het wederzijdse respect ontstaat vooral door het luisteren vanuit de Schrift én naar elkaar. Bovendien, je leert ook veel van andere tradities. Dat is vooral belangrijk voor de vorming van een theoloog. Zolang je te veel in je eigen traditie blijft zitten, loop je het risico jezelf te herhalen.”

Terugkijkend noemt prof. Nullens als een van hoogtepunten de financiering van het gebouw van de ETF door de familie Blankemeyer uit de Verenigde Staten. „Dat is een godsgeschenk geweest. Het gebouw is geheel gerenoveerd en hypotheekvrij. Dat is toch bijzonder? Het gebouw is professioneel en niet protserig, zakelijk, lekker calvinistisch op dat punt”, zegt Nullens lachend.

„Er waren momenten dat we soms dachten: hoe komen we hier ooit uit? Maar dat laatste gebeurde doordat God de juiste mensen op onze weg zond. De accreditaties en de uitkomst van de visitaties waren ook fantastisch. Door het visitatiesysteem hadden wij niet alleen een instrument om verder te professionaliseren, maar ook om heel goed na te denken hoe we evangelisch en radicaal kunnen zijn in een wetenschappelijke context. Je wordt erop bevraagd: ben je wel wetenschappelijk, met alle geloofsvooronderstellingen die je hebt, en hoe doe je dat? Dat alles is heel goed gegaan.”

Je mag dus je persoonlijk geloof inbrengen?

„Absoluut, maar dat mag ook in Nederland. We moeten daarin onbevangener zijn en niet zo geforceerd. Het eigen geloofsstandpunt is natuurlijk geen verontschuldiging om je werk niet goed te doen. De vraag blijft: welke plaats heeft de theologie in een wetenschappelijke context? Die vraag geldt zowel in Nederland als in België.”

Bent u bezorgd over de positie van theologie?

„Ik ben er niet bezorgd over dat er geen studenten theologie zullen zijn. De kerk heeft goed onderlegde predikanten nodig. Ik heb wel zorg over de agenda van beleidsmakers die theologie willen uitsluiten uit de academische wereld. België heeft altijd een sterke invloed gehad vanuit Frankrijk, de laicité, de Franse verlichtingscultuur waarin de theologie aan de universiteit ”not done” is. Je kunt in Frankrijk geen wetenschappelijk diploma theologie aan de universiteit halen. Dat is altijd de druk je hier in België en ook in Nederland voelt.”

Vlamingen reageren heel allergisch op de Bijbel, zoals blijkt uit de recente rel in de media over het citeren van Paulus over de positie van de vrouw. Ligt dat gevoeliger dan in Nederland?

„Ik denk van wel, dat besef ik nu sinds ik een paar weken in Nederland woon. De allergie in België heeft te maken gehad met de vroege machtspositie van de Rooms-Katholieke Kerk. Rome wilde op alle terreinen controle houden, ook op de universiteiten. Maar dat is al lang voorbij. Critici vechten eigenlijk tegen een vijand die al lang is neergeslagen. Dat beseffen onze collega’s in de roomse theologie ook heel goed. Ik ben daarom ook blij dat we steeds meer kunnen samenwerken met onze katholieke collega’s in Leuven. Bij mijn afscheid is ook een delegatie van de KU Leuven aanwezig. We hebben elkaar nodig in deze verdergaande geseculariseerde tijd en we kunnen ook veel van elkaar leren.”

Wat kunnen we van elkaar leren?

„Katholieken waarderen onze Bijbelkennis. Als je die niet hebt, kijken ze verbaasd en zeggen: dat zou jij toch moeten weten? Het feit dat ik de Bijbel veel gebruik in het vak ethiek vinden ze heel boeiend. In de katholieke theologie zijn de disciplines uit elkaar gegroeid. Je hebt de Bijbelwetenschap en de praktische theologie, dogmatiek en de historische theologie, maar dat zijn werelden op zich.”

Maar ook omgekeerd kunnen protestanten veel van rooms-katholieken leren, vindt prof. Nullens. „Ik wijs op de kennis van de traditie, de natuurlijke theologie, het besef van een natuurwet. God heeft de dingen volgens een bepaalde orde gemaakt. Katholieken zeggen ook heel mooie dingen over de integratie van filosofie en theologie. Er zit bij hen een diepgang in de leer over de kerk die ik interessant vind maar die ook discussie oproept. Ik wil daarom de dialoog gaande houden.

Binnen de katholieke theologie zijn overigens heel veel varianten. Het protestantisme kent allerlei stromingen, waar katholieken verbaasd over zijn, maar geloof me: de diversiteit binnen de Rooms-Katholieke Kerk is even groot. Die vertaalt zich niet in denominaties, maar in stromingen en netwerken. Als je zegt: contact met katholieken, moet je ook zeggen: wie dan? Want dat ligt zeer genuanceerd.”

U hebt altijd samenwerking met theologische instellingen in Nederland bepleit.

„Ja, we werken nu samen met de Vrije Universiteit, de Protestantse Theologische Universiteit, Kampen, en met Apeldoorn op meer informele basis. Ik ben eigenlijk aanhanger van de Groot Nederlandgedachte. Ik beleef Vlaanderen als het zuiden van Nederland. Nederland en Vlaanderen kennen hetzelfde onderwijssysteem, wat samenwerking vergemakkelijkt.”

Vond u het jammer dat de Gereformeerde Theologische Universiteit niet doorging?

„Ik ben natuurlijk een buitenstaander geweest, maar het spijt mij erg dat bepaalde spanningen in het verleden niet overwonnen konden worden. Ik zelf zou overigens enthousiaster zijn voor een samenwerking met meerdere partners. Wat voor mij vooral zwaarwegend is, is dit argument: als we ergens terrein verliezen dan is het daar waar we te weinig moed hebben gehad om dingen samen te doen.”

Prof. dr. Patrick Nullens

Patrick Nullens werd geboren op 9 december 1964 in het Belgische Leuven. Na zijn studie theologie in Leuven promoveerde hij in 1995 op het proefschrift ”Leven volgens gaia’s normen? De verhouding tussen God, mens en aarde”. Nullens was sinds 1998 hoogleraar systematische theologie aan de Evangelische Theologische Faculteit Leuven (ETF) en van 1998 tot 2004 en van 2007 tot 2018 ook rector. Hij publiceerde onder meer de boeken ”Verlangen naar het Goede. Bouwstenen voor een christelijke ethiek” (2006) en ”Zorgen voor een eigenwijze kudde: een pastorale ethiek voor een missionaire kerk” (2015). Nullens blijft na zijn rectoraat verbonden als deeltijd-hoogleraar systematische theologie en directeur van het Institute for Leaderschip and Social Ethics (ILSE) aan de ETF. Hij zal halftijds werken als pastor onderwijs en theologie in de Vrije Evangelisatie Zwolle (VEZ), een snel groeiende gemeente die zo’n 5000 leden telt. Verder is hij vanuit ILSE bezig met het meten en onderzoeken van de impact van hoop op de samenleving.

Nullens woont sinds kort in Wezep. Hij is getrouwd met Joke van de Weyer. Zij kregen drie zonen: Ben, Sam, Seth. Sam overleed enkele weken geleden als gevolg van een verkeersongeval.