Dit prijzenswaardige project is verzorgd door Ben Bongers en Hans van Reisen. Beiden zijn ervaren Augustinusvertalers, die de teksten hebben overgezet in toegankelijk, soms enigszins populair Nederlands. Behalve de preken hebben zij ook de psalmteksten vertaald. Soms wijkt de Latijnse versie bij Augustinus namelijk af van de Bijbeltekst zoals wij die kennen.

Van alle 150 psalmen zijn er een of meerdere verhandelingen (”enarrationes”) van Augustinus bewaard gebleven. Wie hierin begint te lezen, ontdekt een verscheidenheid in genre. Van iedere psalm is er een vers-voor-verstoelichting, soms aangevuld met ‘echte’ preken voor het volk die gemakkelijker lezen. Uit alles blijkt hoe belangrijk de psalmen voor de kerkvader zijn. Er wordt in de kerkelijke praktijk uit gezongen en gelezen, nog meer zijn de psalmen een vitale bron voor de prediking en de geestelijke toerusting van de gemeente.

Rijke bron

Het valt op dat Augustinus de psalmen consequent uitlegt vanuit Christus. Al gaat hij soms in op de historische context van een psalm, voor hem is het vanzelfsprekend dat hierin de stem klinkt van Christus als de eigenlijke Auteur. De mens van Psalm 1 („als een boom aan stromend water”) wordt bijvoorbeeld vereenzelvigd met Christus. Verderop wordt duidelijk dat Zijn stem de stem van de gelovigen insluit. Voor Augustinus is Christus als het Hoofd immers onlosmakelijk verbonden met de leden van Zijn lichaam. Zo zijn de psalmen voor hem ook een rijke bron voor het geestelijk leven van de gelovigen, zowel in hun aanvechting en strijd als in hun geloof, hoop en liefde. Voor ons gevoel kan de uitleg weleens wat willekeurig zijn. Daarbij moeten we bedenken dat Augustinus zich bewust voegt in de traditie van zowel de Joodse als de vroegchristelijke exegese. Wel durft hij zichzelf te relativeren: „Ik heb het zo goed uitgelegd als ik kon, hoewel niet zo goed als ik wilde.”

Augustinus doet telkens een appel op hoofd en hart van zijn hoorders

De christocentrische uitleg resulteert in een concentratie op de heilsfeiten. Daarbij komen diverse dogmatische thema’s aan de orde. Bij Psalm 2 leidt dat bijvoorbeeld tot een mooie uitleg van de eeuwige generatie van Gods Zoon. Ook wordt ingegaan op actuele levensvragen over Gods rechtvaardigheid en het waarom van het lijden.

Toch gaat het Augustinus niet om filosofische bespiegelingen los van de praktijk. Telkens doet hij een appel op hoofd en hart van zijn hoorders. Voortdurend toont hij zich ervan bewust dat we leven voor Gods aangezicht en dat we toeleven naar de oordeelsdag. Dit eeuwigheidsperspectief functioneert als een indringende aansporing tot geloof en bekering. Als hij blijk geeft van verontrusting over het vele kaf op de dorsvloer van de kerk is er geen sprake van fatalisme. Straks komt de definitieve scheiding van koren en kaf, maar nu is het nog genadetijd. Daarbij heeft hij oog voor ‘buitenstaanders’. Immers, wie vandaag nog spot met God kan morgen een broeder of zuster zijn die nog meer toegewijd is dan jezelf bent.

Onverdiend

Er wordt weleens beweerd dat het Evangelie van de verzoening in de Vroege Kerk nauwelijks functioneert. Wie de psalmenpreken heeft gelezen, weet beter. Cruciaal voor Augustinus is het plaatsvervangende offer van Christus aan het kruis, en daarmee de vergeving die Hij met Zijn bloed heeft verworven. Daarbij wordt de prediker niet moe om te benadrukken dat het heil volkomen onverdiend is. Om goedkope genade zonder concrete vernieuwing van de levenswandel de pas af te snijden, krijgen de levensheiliging en de volharding in de geestelijke strijd volop aandacht. Ook dan blijft het refrein: niet roemen in zichzelf, maar roemen in Christus is de vrucht van de Geest, ofwel geen hoogmoed maar ootmoed die al het goede toeschrijft aan de Gever.

Het initiatief tot de vertaling van deze psalmenpreken is uitgegaan van het voormalige Augustijns Instituut in Eindhoven (later Utrecht). Al is het genoemde Nederlandse instituut helaas opgeheven, dit resultaat is gelukkig toch verschenen. Het flinke boekwerk is fraai vormgegeven en voorzien van een informatieve inleiding. Het is een prekenbundel die smaakt naar meer.

Als een boom aan stromend water. Uitweidingen over Psalmen 1-32 (enarrationes in Psalmos 1-32)

Aurelius Augustinus

uitg. Damon

708 blz.

€ 59,90